Жазғы аптапта ысыған асфальт Орал тұрғындарының есіне өткен ғасырдың ортасында салынған бірегей тарихи мұра — қалалық арық жүйесін жиі түсіреді. Тұрғындардың пайымдауынша, көшелерде аққан су 40 градустық ыстықта сая сыйлауы тиіс. Дегенмен, қоғамдық үміт, әкімдіктің катаң экономикалық шындығы мен физика заңдарының арасында үлкен алшақтық бар.

Дәстүрлі арықтардың Оралды аномалды ыстықтан құтқаруға қауқары жете ме және қала билігі неліктен жаңа микрорайондардың жобаларына ашық каналдарды енгізуге асықпайтынын анықтаймыз.

1950 жылдардың мұрасы: ескі Оралдың гидроқаңқасы қалай құрылған?

Арық жүйесі Оралда өткен ғасырдың 50-жылдарынан бері бар. Оның бастапқы мақсаты катаң әрі құрғақ дала климатының кері салдарларын жұмсарту, сондай-ақ еріген қар мен жаңбыр суын табиғи түрде бұрып әкету болатын. Қаланың тарихи орталығын екі негізгі гидроконтур торлап жатыр:

Кіші шеңбер (ұзындығы шамамен 2,5 шақырым): Некрасов, Құрманғазы, Нұрпейісова көшелерімен, Достық-Достық даңғылымен, Карев, Комсомол, Қараш және Шаған жағалауы көшелерімен өтеді.

Үлкен шеңбер: жүйелі түрде су жинау Салық комитетінің жанындағы арнайы бассейннен басталады. Одан әрі су Молдағалиев көшесімен, Достық-Достық және Еуразия даңғылдарымен өтіп, Шаған жағалауы көшесіне бұрылады да, Қалалық мәдениет және демалыс саябағында аяқталып, Шаған өзеніне құяды.

2026 жылы екі шеңбер де жұмыс істемей тұр. Салық комитетінің артында орналасқан бассейн қаңырап бос жатыр, іші қоқысқа толы, ал жылы күндері мұнда үйсіз жандар жиналады.

Мұндай ауқымды инфраструктураны жұмыс күйінде ұстау — күнделікті ауыр еңбек. Жүйе жұмыс істеп тұрған кезде қала көшелерін тазалаумен айналысатын компания қызметкерлері арық арналарын кептелістен үнемі тазартып отыруға мәжбүр.

Қала картасындағы ең проблемалы нүкте — Орталық базар маңы. Мұнда арықтар жиі тұрмыстық қалдықтар полигонына айналады. Екінші қауіпті учаске — Шаған өзеніне су бұру аймағы, мұнда арықтың бітелуі бүкіл циркуляциялық ағынның тоқтауына әкелуі мүмкін.

Физика қалалық мифтерге қарсы: арықтар көшені салқындата ма?

Орал тұрғындары арасында «барлық арыққа су жіберсе, қалада айтарлықтай салқын болады» деген пікір қалыптасқан. Дегенмен, алматылық архитектор Айдар Ерғали кеңестік мұраны идеализациялаудан бас тартып, бұл мәселеге нақты математикалық есептеулер мен булану физикасы тұрғысынан қарауды ұсынады.

— Мен қазір Орал қаласындағы арық жүйесінің жинақтаушы бассейнінің жағасында тұрмын. Өте қызықты жер, өзім де мұнда бірінші рет келдім, — дейді Айдар Ерғали. — Жалпы, арық жүйесі қалаға өзіндік өң мен ажар береді, адамдарға арықтар ұнайды, мұны ескеру керек. Арықтар туралы сөз болғанда, көбі үш нәрсеге назар аударады: бұл — суару жүйесі, нөсер суын бұру және ыстық кезеңде қаланы белгілі бір дәрежеде салқындату функциясы. Бірақ оның экономикалық тиімділігін мұқият талдасақ, мәселе онша бірмәнді емес екені байқалады.

Архитектор ашық арықтардың климаттық «кондиционер» ретіндегі физикалық тиімсіздігін нақты цифрлармен дәлелдейді:

— Булану ауданы: ұзындығы 100 метр болатын шартты көше учаскесін алайық. Ортасында жол, екі жағында арық бар. Арықтағы су бетінің ені — максимум 0,5 метр. Екі арықты қосқанда 1 метр ен береді. Оны 100 метр ұзындыққа көбейтсек, судың булану беті бары-жоғы 100 шаршы метр болады. Ал ауа көлемі ше? Бұл көшенің үстінде жүздеген мың текше метр ыстық ауа бар. Натиже: 100 шаршы метр буланатын судың жол мен тротуар үстіндегі мұндай орасан зор ауа көлеміне қандай да бір елеулі әсер етуі физикалық тұрғыдан мүмкін емес, — деді архитектор.

— Иә, булану қоршаған ортадан энергияны алып, температураны төмендетеді. Судың тура қасында — арықтан 10 сантиметр жерде шағын микроклиматтық әсер бар. Бірақ бүкіл көше масштабында бұл — абсолютті ноль, — деп атап өтеді Айдар Ерғали. — Севилья немесе Доха сияқты заманауи мегаполистерде шынайы салқындату үшін туман түзу технологиясын қолданады. Су көзге көрінбейтін өте майда тамшылар түрінде шашырайды. Егер бір текше метр суды миллиардтаған микротамшыларға ыдыратса, булану ауданы мыңдаған есе артады. Но тіпті мұндай жоғары технологиялық шашыратудың өзі температураны бары-жоғы 1–2 градусқа қана төмендетеді.

Экономикалық тығырық: әкімдікке неге қаржы жетпейді?

Архитектор үшін арықтар физика мен урбанистика мәселесі болса, қала әкімшілігі үшін бұл — өте ауыр шығын бабы. Орал әкімдігінің шенеуніктері арық жүйесін жөндеу, салу және күтіп-ұстау орасан зор қаржыны талап ететінін бірнеше рет мәлімдеген болатын.

Қолданыстағы желінің басты проблемасы — оның инженерлік жетілмегендігі. Бір учаскеден су Шағанға өзі ағып түссе, қаладағы арықтардың қалған шақырымдары — ақпайтын, тоқтаулы су.

— Арықтарда су қозғалыссыз тұрады, батпаққа айналады, сондықтан бізге бюджет есебінен техника тартып, суды сорғызып алуға тура келеді, — деп арықтағы судың батпаққа айналу жағдайын әкімдіктегілер жиі түсіндіреді.

Бұдан бөлек, арықпен бірге жол салу оның сметасын дерлік 70-80 пайызға қымбаттатады, сондықтан қала билігі арықтарды салқындату элементі ретінде емес, ең алдымен тасқыннан қорғау құралы ретінде қарастырады. Оларды дренаждық арықтар деп атайды және су басу қаупі бар аймақтарда салады. Мұндай арықтар Оралдың бірнеше микрорайонында салынды: Зачаганск микрорайонында (Мәметова, Радлов, Есет батыр, Жандос батыр көшелері) 1,3 км арық бой көтерді. Сарыарқа микрорайонында (Деркөл кенті) 3,5 км канал тартылды.

Сонымен бірге, жаңадан салынып жатқан аудандарда — мысалы, ПДП-2 ауданында — жолдар арық жүйесіз салынуда: жобада бұған жай ғана қаржы қарастырылмаған. Арық жоқ жерлерде еріген сумен күресу үшін әкімдік вакуумдық машиналарды тартады.

Бас жоспар көрсетеді: оралдық арықтардың болашағы бар ма?

«Климаттың өзгеруіне қарсы күрес үшін дәстүрлі арықтар Оралдың жаңа микрорайондарына интеграциялана ма?» деген басты сұрақтың жауабы әлі де ашық күйінде қалып отыр. Қала әкімдігіндегілер тез шешім күтпеуге шақырады:

— Қазір қала бойынша Бас жоспарды түзету жұмыстары жүргізілуде. Арық жүйесін дамыту, оны жаңа аудандарға интеграциялау және бағытқа қатысты жалпы әрі қарайғы тәсілдер тікелей қала құрылысын жоспарлаумен байланысты. Сондықтан Бас жоспар бекітілгенге дейін қандай да бір нақты жоспарлар беру немесе арық жүйесінің қалай дамитынын кесіп айту ертерек, — деп хабарлады Орал қаласының әкімдігінен.

Оралдың арық жүйесі — бұл құнды тарихи артефакт және көктемгі кезеңде еріген суды бұрып әкетуге арналған маңызды гидротехникалық желі. Но оны жазғы аномалды ыстыққа қарсы басты қару ретінде пайдалануға тырысу — қауіпті иллюзия. Ашық арықтар құрылысқа үлкен қаржыны талап етеді, қоқыстарды тастайтын тұрғындардың төмен мәдениетінен зардап шегеді және көше масштабында ауа температурасына ешқандай әсер етпейді.

Талгат УМАРОВ